Khám phá làng gốm Bát Tràng và trải nghiệm làm gốm

Rời trung tâm Hà Nội theo hướng sông Hồng, cảnh quan đô thị dần nhường chỗ cho những khoảng trời rộng hơn. Ở phía bên kia những tuyến đường đông đúc là Bát Tràng, ngôi làng đã gắn tên mình với đất, nước, men và lửa qua nhiều thế hệ.

01Ngôi làng bên dòng sông

Bát Tràng nằm bên tả ngạn sông Hồng và là một trong những làng gốm truyền thống nổi tiếng của miền Bắc.

Vị trí bên sông từng mang lại nhiều thuận lợi. Đường thủy giúp vận chuyển nguyên liệu và đưa sản phẩm đến những vùng khác. Dòng sông cũng kết nối Bát Tràng với Thăng Long, nơi các sản phẩm gốm được sử dụng trong đời sống dân gian, tín ngưỡng và nhiều công trình.

Ngày nay, phương thức vận chuyển và sản xuất đã thay đổi, nhưng mối liên hệ giữa làng với sông Hồng vẫn hiện diện trong cảnh quan.

02Đi bộ qua những con ngõ của làng gốm

Bát Tràng nên được khám phá bằng những bước chân chậm. Rời khu vực đông người, các con ngõ nhỏ dẫn đến những khoảng sân, nhà cổ và xưởng gốm nằm xen kẽ trong khu dân cư. Có nơi, những chiếc chum lớn được xếp sát tường. Có sân nhà phủ đầy bình, lọ đang chờ hoàn thiện. Một ô cửa mở ra để lộ người thợ đang cúi bên bàn xoay.

Mùi đất ẩm, bụi men và hơi nóng từ khu sản xuất hòa vào không khí, tạo nên cảm giác rất khác với những cửa hàng trưng bày thông thường. Các bức tường cũ đôi khi mang màu nâu đỏ, gợi đến gạch nung và đất. Những con ngõ hẹp khiến người đi phải nhường nhau, từ đó vô tình làm nhịp tham quan trở nên chậm hơn.

Bát Tràng không phải bảo tàng đứng yên. Nghề gốm vẫn diễn ra trong nhà, ngoài sân và giữa những con đường có người dân đi lại mỗi ngày.

03Từ một khối đất đến hình hài đầu tiên

Trải nghiệm làm gốm thường bắt đầu bằng một khối đất tưởng như chưa có gì đặc biệt. Đất được đặt giữa bàn xoay, làm ẩm và giữ bằng hai bàn tay. Khi vòng quay bắt đầu chuyển động, người thực hiện phải tìm cách giữ cho khối đất đứng đúng tâm. Đây cũng là bước khó nhất đối với người mới.

Chỉ một lực tay không đều, hình dáng vừa xuất hiện có thể nghiêng sang một bên hoặc nhanh chóng trở lại thành khối đất ban đầu. Người thợ hướng dẫn thường không làm thay. Họ điều chỉnh vị trí bàn tay, nhắc người trải nghiệm giữ nhịp thở và kiên nhẫn với chuyển động của bàn xoay.

Khi đôi tay dần ổn định, khối đất bắt đầu mở ra, cao lên và hình thành phần miệng. Một chiếc bát nhỏ hay chiếc cốc có thể chưa thật cân đối. Đường viền đôi khi còn vụng về, bề mặt để lại dấu tay. Nhưng chính những điểm chưa hoàn hảo ấy khiến món đồ trở nên riêng biệt.

04Màu men kể chuyện thời gian

Tạo hình chỉ là bước đầu. Một sản phẩm gốm còn cần trải qua quá trình làm khô, chỉnh sửa, trang trí, phủ men và nung ở nhiệt độ phù hợp. Bát Tràng được biết đến với sự phong phú về dáng gốm, họa tiết và màu men. Có những sắc men trầm gợi vẻ cổ kính, những bề mặt rạn tạo thành đường vân tự nhiên, cũng có các thiết kế đương đại với hình thức tối giản hơn.

Đi qua các không gian trưng bày, người xem có thể nhận ra nghề gốm không ngừng vận động. Bên cạnh đồ gia dụng và vật phẩm thờ cúng truyền thống là tác phẩm nghệ thuật, đồ trang trí và những thiết kế phù hợp với đời sống hiện đại.

05Gặp người giữ nghề

Một chuyến đi đến làng nghề trở nên ý nghĩa hơn khi có cơ hội trò chuyện với người thợ. Qua lời kể của họ, mỗi công đoạn hiện lên với những yêu cầu riêng. Chọn đất cần kinh nghiệm. Tạo dáng đòi hỏi sự ổn định. Pha men liên quan đến công thức và khả năng quan sát. Nung gốm lại là giai đoạn có nhiều biến số, nơi nhiệt độ và thời gian có thể quyết định màu sắc cuối cùng.

Có sản phẩm mất nhiều ngày, thậm chí lâu hơn, mới hoàn thiện. Có những mẻ nung không đạt như mong đợi dù người thợ đã làm đúng mọi bước. Bởi vậy, nghề gốm dạy con người cách kiên nhẫn với những điều không thể nhìn thấy kết quả ngay lập tức.

Nhiều gia đình tại Bát Tràng đã theo nghề qua nhiều thế hệ. Tri thức không chỉ được ghi trong công thức mà truyền qua việc quan sát, làm cùng và nhận ra những thay đổi rất nhỏ của đất, men, lửa. Đó là loại kinh nghiệm khó có thể học trọn vẹn chỉ bằng lời.

06Mang về một ký ức được tạo bằng tay

Kết thúc ngày ở Bát Tràng, món đồ đáng nhớ nhất không nhất thiết phải là sản phẩm tinh xảo hay có giá trị cao.

Những món đồ ấy mang theo câu chuyện về nguyên liệu, bàn tay và thời gian.

Bát Tràng cho thấy vẻ đẹp của nghề thủ công không chỉ nằm trong sản phẩm cuối cùng. Cái đẹp còn ở quá trình con người kiên nhẫn làm việc với tự nhiên, tôn trọng đặc tính của vật liệu và trao kinh nghiệm từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giữa một thời đại mà nhiều thứ được tạo ra nhanh chóng, một ngày ở làng gốm nhắc người lữ hành về giá trị của việc làm chậm.

Khi trời tối, khu vực chợ đêm trở thành một trong những nơi đông nhất Dương Đông. Các quầy hải sản, đồ nướng, bánh khéo và quà mang về kéo dài theo lối đi. Không khí ở đây hấp dẫn bởi mùi thức ăn, tiếng gọi khách và dòng người liên tục chuyển động.

Cách dễ chịu nhất là đi một vòng trước khi ăn. Chợ có nhiều món nhưng khẩu vị và giá giữa các quầy không giống nhau. Nhóm đông nên gọi từng phần nhỏ để thử nhiều món; nhóm hai người chỉ cần chọn một món hải sản chính, thêm một món địa phương và món tráng miệng là vừa.

Bánh khéo phù hợp để mua làm quà vì nhỏ, dễ đóng gói và có nhiều loại nhân. Nước mắm, hồ tiêu hoặc hải sản khô cần được kiểm tra quy định hành lý trước khi mang lên máy bay.